ADHD – zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytami uwagi – najważniejsze jest właściwe rozpoznanie zaburzenia
ADHD, inaczej zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytami uwagi, jest jednym z najczęściej rozpoznawanych w ostatnim czasie zaburzeń neurorozwojowych u dzieci i młodzieży. Zdarza się jednak, że pozostaje nierozpoznany do wieku dorosłego, czego powodem była mniejsza świadomość społeczna zaburzenia. Charakteryzuje się trudnościami z koncentracją, nadmierną impulsywnością i podwyższoną aktywnością ruchową, co w społecznym odbiorze nierzadko może być odbierane jako zachowanie „niegrzeczne”, nawet agresywne, albo – przeciwnie – traktowane jako rozpoznanie zaburzenia, które można postawić szybko, po wykonaniu jedynie testu psychometrycznego.Tymczasem właściwa diagnoza ADHD jest procesem wymagającym wieloaspektowej oceny i wnikliwej analizy, a opieranie się wyłącznie na narzędziach psychometrycznych jest błędem porównywalnym do rozpoznania przyczyny duszności jedynie na podstawie morfologii krwi. Stwierdzenie w morfologii niedokrwistości może, ale nie musi być przyczyną duszności. Podobnie jest z testami w kierunku ADHD. Może się okazać, że test wyjdzie dodatni w niektórych aspektach i niedoświadczony psycholog na podstawie takiego testu rozpozna ADHD, a w rzeczywistości pacjent może borykać się z zupełnie innym problemem, który w jakichś objawach upodabnia się do ADHD. Konsekwencje włączenia natomiast leczenia na nieprawidłowo rozpoznane ADHD mogą być ogromne.Właściwą diagnozę ADHD powinien zawsze postawić doświadczony psycholog po wnikliwej analizie objawów w kontekście środowiska, w którym człowiek się porusza na co dzień, obserwacji gabinetowej, a dopiero w kolejnym etapie badając dziecko lub osobę dorosłą odpowiednimi narzędziami psychometrycznymi (tzw. testy na ADHD), których wyniki ponownie analizuje się pod kątem zebranych całościowo informacji o pacjencie.
Objawy, które mogą niepokoić
Pierwsze sygnały ADHD zazwyczaj pojawiają się już w wieku przedszkolnym, a w pełni uwidaczniają w szkole, gdzie dziecko musi sprostać wymaganiom koncentracji i przestrzegania reguł. Może się jednak tak wydarzyć, że symptomy będą już nasilone w wieku wczesnodziecięcym.Symptomy można podzielić na trzy główne grupy:
- Trudności z koncentracją uwagi: dziecko lub osoba dorosła łatwo się rozprasza, gubi przedmioty, zapomina o obowiązkach i ma kłopot z dokończeniem wielu rozpoczętych zadań, często sprawia wrażenie, jakby nie słuchało poleceń lub w ogóle miało zaburzenia słuchu, choć w rzeczywistości jego umysł szybko przerzuca uwagę z jednego bodźca na inny.
- Nadmierna aktywność ruchowa: wiercenie się na krześle, bieganie w sytuacjach, które wymagają spokoju, czy trudność w udziale w cichych zabawach to codzienność wielu dzieci z ADHD. Energia wydaje się nie mieć granic, a potrzeba ruchu dominuje nad zasadami sytuacji społecznej.
- Impulsywność: przerywanie innym, odpowiadanie na pytania, zanim zostaną dokończone, czy brak cierpliwości w oczekiwaniu na swoją kolej to zachowania, które w znaczący sposób wpływają na funkcjonowanie dziecka w grupie.
Warto podkreślić, że pojedyncze przejawy tego typu zachowań są naturalnym elementem rozwoju. O ADHD można mówić dopiero wówczas, gdy objawy są trwałe, pojawiają się w różnych środowiskach (w domu, szkole, na podwórku) i wyraźnie utrudniają codzienne życie dziecka lub osoby dorosłej, oraz jego bliskich.
Złudzenie prostego testu
We współczesnym świecie, w którym cenimy szybkie odpowiedzi i natychmiastowe rozwiązania, rośnie pokusa, aby diagnozę ADHD oprzeć na „jednym prostym teście”. Internetowe kwestionariusze czy nawet profesjonalne testy psychometryczne stosowane w gabinetach psychologicznych są użytecznym narzędziem. Pozostają one jednak jedynie narzędziem pomagającym doświadczonemu psychologowi w upewnieniu się co do stawianej diagnozy. Mogą wskazać na pewne obszary trudności – uwagi, pamięci, kontroli impulsów – lecz nie dostarczają pełnego obrazu funkcjonowania dziecka.Wynik testu zależy od dnia, nastroju czy poziomu zmęczenia. Zdarza się, że dziecko lub osoba dorosła w stresie wypadnie słabiej, co zasugeruje ADHD, mimo że przyczyna leży w lęku lub braku snu. Z kolei inne trudności – takie jak zaburzenia emocjonalne, depresja, doświadczenia rodzinne czy nawet problemy ze wzrokiem – mogą dawać objawy mylone z ADHD. Wówczas opieranie się jedynie na wyniku testu prowadzi do fałszywego rozpoznania i nieadekwatnych form pomocy.
Rzetelna diagnoza – proces, nie punkt w czasie
Należy ponownie podkreślić, że prawidłowe rozpoznanie ADHD to bardzo złożony proces. W przypadku dzieci psycholog rozpoczyna go często od szczegółowego wywiadu z rodzicami, który pozwala uchwycić rozwój dziecka i trudności widoczne w codzienności. Dalej przeprowadza rozmowę z samym dzieckiem, dostosowana do jego wieku i możliwości, a także obserwuje jego zachowania w gabinecie. Ogromną rolę odgrywa współpraca ze szkołą – opinie nauczycieli i wychowawców uzupełniają obraz tego, jak dziecko funkcjonuje w grupie rówieśniczej i edukacyjnej. Dopiero na tym tle testy psychometryczne stają się cennym uzupełnieniem, które pomaga obiektywizować wnioski.Zdarza się, że psycholog powiąże problemy z zachowaniem dziecka z chorobą organiczną np. zaburzeniami słuchu, mowy czy wzroku. Wówczas przed postawieniem diagnozy skieruje rodziców z dzieckiem do odpowiedniego specjalisty. Takie postępowanie wymaga jednak od psychologa większej świadomości i wiedzy w zakresie medycyny i chorób somatycznych. Tylko takie wieloaspektowe i holistyczne podejście daje szansę na prawidłowe rozpoznanie i zaplanowanie skutecznej formy wsparcia – terapii behawioralnej, psychoedukacji, a czasem również leczenia farmakologicznego.
Dlaczego tak ważne jest postawienie właściwej diagnozy?
Nieprawidłowa diagnoza niesie ze sobą ryzyko poważnych konsekwencji. Dziecko błędnie uznane za cierpiące na ADHD może zostać na trwałe zaszufladkowane, a jego faktyczne potrzeby pozostaną niezauważone. Z drugiej strony brak diagnozy w sytuacji rzeczywistego ADHD sprawia, że dziecko bez odpowiedniego wsparcia zmaga się z trudnościami w nauce i relacjach, co często prowadzi do obniżonej samooceny i wtórnych problemów emocjonalnych.Reasumując, ADHD nie jest wyrokiem, ale wymaga trafnego rozpoznania i odpowiedniego wsparcia. Test psychometryczny jest jedynie narzędziem pomocnym w diagnozowaniu ADHD, ale traktowany samodzielnie staje się uproszczeniem – nie zawsze pomocnym. Profesjonalna diagnoza ADHD powinna być procesem całościowym, łączącym rozmowę, obserwację, analizę środowiska dziecka i dopiero w dalszej kolejności wyniki testów. Tylko wtedy można mówić o rzetelnym rozpoznaniu, które staje się punktem wyjścia do udzielenia dziecku realnej pomocy.
