Diagnoza ADHD u dorosłych i dzieci – jak wygląda ocena psychologiczna?
Trudności z koncentracją, impulsywność, odkładanie obowiązków na później i poczucie ciągłego chaosu – takie doświadczenia mogą towarzyszyć osobom z ADHD. Nie zawsze jednak oznaczają zaburzenie neurorozwojowe. Podobne objawy mogą pojawiać się także w związku z przewlekłym stresem, zaburzeniami lękowymi, depresją, problemami ze snem lub innymi trudnościami zdrowotnymi. Podobnie dzieje się w przypadku wielu chorób somatycznych. Ból w klatce piersiowej, pieczenie „w dołku” czy brak tchu mogą być zarówno objawami zawału serca jak i choroby wrzodowej żołądka. Dlatego diagnoza ADHD nie powinna opierać się wyłącznie na krótkim teście internetowym ani pojedynczej rozmowie. Rzetelna ocena wymaga szerszego spojrzenia na funkcjonowanie danej osoby – oceny jej historii rozwoju, sposób radzenia sobie w codziennym życiu oraz oceny aktualnych życiowych trudności. W tym procesie istotne miejsce zajmuje diagnoza psychologiczna.
ADHD – czym jest i jak może się przejawiać?
ADHD, czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, jest zaburzeniem neurorozwojowym. Oznacza to, że jego objawy wiążą się ze sposobem rozwoju i funkcjonowania układu nerwowego. ADHD może występować zarówno u dzieci, jak i u dorosłych, choć obraz trudności w funkcjonowaniu zmienia się wraz z wiekiem. U dzieci częściej zauważa się nadruchliwość, impulsywność, trudność z czekaniem na swoją kolej lub kłopoty z wykonywaniem poleceń. U dorosłych nadpobudliwość może być mniej widoczna i przejawiać się raczej jako wewnętrzne napięcie, niepokój, potrzeba ciągłego działania, ciągłego pozostawania w gotowości, czy trudność w odpoczynku. W wielu przypadkach dominują problemy z koncentracją, planowaniem, organizacją czasu i kończeniem rozpoczętych zadań.
Do często zgłaszanych trudności należą:
1. łatwe rozpraszanie się i gubienie wątku rozmowy; 2. zapominanie o terminach, spotkaniach lub codziennych obowiązkach; 3. trudność z rozpoczęciem zadania, nawet jeśli jest ono ważne; 4. trudności z kontynuowaniem rozpoczętego zadania; 5. odkładanie spraw na później i działanie głównie pod presją czasu; 6. impulsywne podejmowanie decyzji; 7. trudności z regulowaniem emocji; 8. poczucie, że codzienne obowiązki wymagają nieproporcjonalnie dużo wysiłku; 9. częste rozpoczynanie wielu aktywności bez ich kończenia.
Warto pamiętać, że pojedyncze objawy nie świadczą jeszcze o ADHD. Kluczowe znaczenie ma ich nasilenie, trwałość oraz wpływ na życie rodzinne, szkolne, zawodowe i społeczne. I tą właśnie sferę analizuje specjalista psychologii w procesie zwanym diagnozą psychologiczną lub neuropsychologiczną.
Na czym polega diagnoza psychologiczna?
Diagnoza jest więc procesem, którego celem jest ocena funkcjonowania poznawczego i emocjonalnego osoby badanej. Psycholog analizuje między innymi uwagę, pamięć, szybkość przetwarzania informacji, planowanie, elastyczność myślenia oraz kontrolę impulsów. W przypadku podejrzenia ADHD badanie nie jest łatwe i nie może być oparte jedynie o zestaw prostych do wykonania testów psychologicznych wykonywanych przez niedoświadczonego diagnostę. Nie chodzi tu tylko o sprawdzenie, czy ktoś „ma dobrą pamięć” albo czy „potrafi się skupić na zadaniu”. Funkcjonowanie poznawcze człowieka jest bardziej złożone. Osoba z ADHD może przez długi czas koncentrować się na interesującym zadaniu, ale mieć trudność z rozpoczęciem monotonnej czynności monotonnej lub czynności wymagającej dłuższego oczekiwania na rezultaty. Taki obraz bywa mylnie interpretowany jako lenistwo, brak motywacji lub nieodpowiedzialność. W rzeczywistości może być związany z niecierpliwością i zaburzoną kontrolą impulsów.
Diagnoza psychologiczna pomaga uporządkować te doświadczenia i sprawdzić, z czego rzeczywiście wynikają problemy osoby badanej. Jej celem nie jest przypięcie etykiety, lecz lepsze zrozumienie sposobu funkcjonowania badanego oraz dobranie właściwych i skutecznych form pomocy.
Jak wygląda diagnoza ADHD?
Szczegółowy przebieg diagnozy może różnić się w zależności od wieku osoby badanej, rodzaju zgłaszanych trudności i przyjętej metody pracy. Zwykle obejmuje kilka elementów.
1. Pierwszym etapem jest konsultacja psychologiczna, podczas której omawiane są aktualne trudności, sytuacja życiowa oraz powód zgłoszenia. Specjalista pyta także o funkcjonowanie w dzieciństwie, relacje, edukację, pracę i zdrowie. W diagnozie ADHD szczególne znaczenie ma historia objawów. ADHD nie pojawia się wyłącznie w dorosłości, choć dopiero w dorosłym życiu trudności mogą stać się wyraźne – na przykład po rozpoczęciu studiów, pracy wymagającej samodzielnej organizacji lub po urodzeniu dziecka. Informacje z wcześniejszych etapów życia pomagają ocenić, czy objawy mają charakter długotrwały. 2. Dopiero po uzyskaniu kontekstu funkcjonowania osoby badanej w procesie diagnozy mogą być wykorzystywane standaryzowane kwestionariusze (testy psychologiczne) oraz narzędzia do oceny objawów ADHD. Dostarczają one uporządkowanych informacji, ale nie zastępują rozmowy i całościowej oceny psychologicznej. Sam wynik testów nie powinien być traktowany jako ostateczna odpowiedź.
W tym kontekście ponownie diagnoza psychologiczna jest podobna do oceny kardiologicznej pacjenta zawałowego – w pierwszej kolejności kardiolog zbiera szczegółowe informacje nt. osoby badanej, jej historii chorób i rozwoju objawów, następnie wykonuje ekg. Sama interpretacja ekg bez umiejętności interpretacji objawów może prowadzić do błędnych wniosków i odsuwać właściwą terapię w czasie. Z kolei w kontekście rozwoju sztucznej inteligencji i zdolności Polaków do bycia lekarzami i psychologami, niezależnie od tego, czym w życiu się zajmują, warto pamiętać, że sztuczna inteligencja jest jedynie narzędziem, które w odpowiednich rękach specjalisty psychologii może pomóc, nie zastąpi jednak doświadczonego oka psychologa.
3. Zakończeniem diagnozy jest rozmowa podsumowująca, w której specjalista w sposób zrozumiały omawia wyniki i proponuje formy wsparcia czy terapii, zaleca konsultację z psychiatrą, psychoedukację, psychotarapię.
Jeżeli masz pytania, sprawdź, czy nie znajdziesz odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania FAQ lub skontaktuj się z nami pod nr telefonu 666 29 29 28 w godzinach funkcjonowania rejestracji (9:00 – 17:00) lub mailowo z rejestracja@wsercugdyni.pl.